سگ‌ها و قلاده‌هایشان در تمدن میان‌رودان

کمتر وسیله‌ای مانند قلاده‌ی سگ از دنیای باستان تا امروز تقریباً بی‌تغییر مانده است. سگ‌ها در تمدن میان‌رودان جایگاهی محترم داشتند و قدیمی‌ترین شواهد قلاده‌هایی شبیه قلاده‌های امروزی هم از همین تمدن به دست ما رسیده است. در سراسر جهان باستان، از چین تا روم، نقش‌ها و پیکره‌های فراوانی از سگ وجود دارد. در بیشتر آن‌ها هم سگ قلاده بر گردن دارد. برخی فرهنگ‌ها حتی باور داشتند خدایان قلاده‌ی سگ را می‌بینند. به همین دلیل، بعضی قلاده‌ها اثری هنری بودند.

البته درباره‌ی زمان و مکان اهلی شدن سگ میان دانشمندان اختلاف‌نظر وجود دارد. درباره‌ی نخستین قلاده هم نمی‌توان با قطعیت سخن گفت. احتمالاً قلاده هم، مانند خود اهلی‌سازی، در زمان‌ها و مکان‌های مختلف پدید آمد.

جایگاه سگ‌ها در تمدن میان‌رودان

مردم میان‌رودان به سگ‌ها احترام زیادی می‌گذاشتند. برای مثال، گولا (Gula)، الهه‌ی شفابخش سومری و بابلی، معمولاً سگی در کنار خود دارد. سگ نماد این الهه بود. برای آشنایی بیشتر با این تمدن، مقاله‌ی Mesopotamia در ویکی‌پدیا را ببینید.

از این دوران تصاویر، سنگ‌نوشته‌ها و پیکره‌های بسیاری باقی است. در بسیاری از آن‌ها سگ قلاده‌ای کاملاً مشخص دارد. امروز هم وقتی کسی صاحب سگ می‌شود، یکی از نخستین کارهایش بستن قلاده است. این رسم جهانی ریشه‌ای چند هزارساله دارد. جنس قلاده‌ها امروز بسیار متنوع است، اما طرح اصلی آن‌ها تقریباً همان طرح هزاران سال پیش است.

سومریان در جنوبی‌ترین بخش میان‌رودان زندگی می‌کردند. بسیاری از چیزهایی که هنوز از آن‌ها استفاده می‌کنیم، از نوآوری‌های آن‌هاست؛ از تقسیم ساعت به شصت دقیقه تا تقسیم شبانه‌روز به دو بخش دوازده‌ساعته. ساموئل کریمر (Samuel Kramer)، سومرشناس برجسته، فهرستی از نوآوری‌های سومریان دارد. اما قلاده در این فهرست نیست، زیرا شواهد نشان می‌دهد قلاده پیش از سومریان هم وجود داشت.

سگ در ادبیات سومری

ازوپ، داستان‌نویس یونانی قرن ششم پیش از میلاد، افسانه‌های زیادی درباره‌ی سگ‌ها دارد. اما مدت‌ها پیش از او، سومریان حدود ۸۳ ضرب‌المثل و داستان درباره‌ی سگ داشتند. برخی پژوهشگران معتقدند بخشی از افسانه‌های ازوپ ریشه در همین ادبیات کهن دارد. همچنین در ادبیات سومری داستان‌هایی هست که توضیح می‌دهد سگ‌ها چگونه به خدمت انسان درآمدند.

قلاده‌ها و آویزهای کهن

تقریباً در همه‌ی نقش‌های سگ از دوران سومریان، قلاده هم حضور دارد. در یکی از این نقش‌ها، کاروانی از سگ‌های تنومند شبیه ماستیف همراه نگهدارندگانشان وارد شهر می‌شوند. شیوه‌ی راه رفتن این سگ‌ها نشان از جایگاه بالای آن‌ها دارد. قلاده‌ی آن‌ها هم به‌وضوح پیداست و احتمالاً از چرم بود.

یک آویز طلایی به شکل سگ، مربوط به حدود ۳۳۰۰ سال پیش از میلاد، امروز در موزه‌ی هنرهای زیبای بوستون قرار دارد. این آویز از یکی از شهرهای سومری به دست آمد و سگی را با قلاده‌ای پهن و خط‌دار نشان می‌دهد. صورت و گوش‌های این سگ به سالوکی شباهت دارد. سالوکی در آن دوران در میان‌رودان اهمیت زیادی داشت.

از این دوران قلاده‌ای با سنگ‌های قیمتی هم وجود دارد که احتمالاً به سگ خانواده‌ای اشرافی تعلق داشت. صاحب این سگ احتمالاً قلاده را هم برای محافظت جسمی و هم برای دور کردن نیروهای شر به کار می‌برد.

سگ‌های نگهبان کالهو

یکی از جالب‌ترین یافته‌های این دوران، پیکره‌های کوچک سگ در شهر آشوری کالهو (نمرود) است. ماکس مالوان، باستان‌شناس بریتانیایی و همسر آگاتا کریستی، در دهه‌ی ۱۹۵۰ سرپرستی این حفاری‌ها را بر عهده داشت. مردم میان‌رودان باور داشتند نیروهای شر به شکل ارواح در جهان می‌گردند. آن‌ها سگ‌ها را نگهبانانی در برابر این نیروها می‌دانستند. به همین دلیل، این پیکره‌ها را در بنیان ساختمان‌ها دفن می‌کردند.

برخی پژوهشگران معتقدند این پیکره‌ها به خدای خاصی ربط نداشتند. در واقع، دلیل ساختن آن‌ها خوی نگهبانی و پایداری سگ بود تا از مردم در برابر شر محافظت کنند.

سگ‌ها در تمدن میان‌رودان: نگهبان، شفابخش و راهنما

همان‌طور که اشاره کردیم، الهه گولا در نقش‌ها همراه سگی کنار خود و مراجعانی روبه‌رویش حضور دارد. مردم آن دوران بزاق سگ را درمانگر می‌دانستند. آن‌ها باور داشتند لیسیدن زخم به دست سگ به بهبود آن کمک می‌کند. در تصویر زیر، بند سگ در دست گولاست و مراجعه‌کننده‌ای در برابر آن‌ها ایستاده است.

به‌طور کلی، سگ‌ها به دلیل غریزه‌ی نگهبانی جایگاهی بسیار والا داشتند. مردم باور داشتند سگ نه‌تنها در این جهان، بلکه در جهان پس از مرگ هم نگهبان انسان است. برای کودکان هم سگی برمی‌گزیدند تا همراه او بزرگ شود و او را از خطر دور نگه دارد.

قلاده‌ها از طناب تا چرم

خوی نگهبانی سگ در قلاده‌های آن زمان هم بازتاب داشت. قلاده‌های نخستین شبیه طناب بودند. سپس کم‌کم به نواری پهن از چرم دور گردن سگ تبدیل شدند. این شکل از گردن سگ در برابر حمله‌ی جانوران دیگر هم محافظت می‌کرد. بر اساس کتیبه‌ها، این قلاده‌ها حلقه‌ای برای اتصال به بند داشتند. بندها در آغاز از طناب بودند و بعدها، با رواج فلزکاری، زنجیر هم به کار رفت.

لوحی از شهر بورسیپا در بابل، مربوط به حدود ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد، سگی تنومند را کنار مردی نشان می‌دهد. قلاده‌ی این سگ دو دور گردنش می‌پیچد و حلقه‌ای برای اتصال بند دارد. این طرح بسیار شبیه قلاده‌های امروزی است.

در محوطه‌های باستانی آسیای میانه هم پیکره‌های کوچک نقره‌ای از سگ، مربوط به ۲۳۰۰ تا ۱۷۰۰ سال پیش از میلاد، وجود دارد. بالای این پیکره‌ها سوراخی هست که احتمالاً برای گذراندن بند و استفاده به‌عنوان گردن‌آویز بود. ساخت این پیکره‌ها بسیار ظریف است و قلاده‌ی دور گردنشان به‌خوبی پیداست.

قلاده در مد و زیورآلات

گردنبندهای قلاده‌مانند در زیورآلات آن دوران هم بسیار رایج بود. نمونه‌هایی از گردنبندهای چسبان و جواهرنشان، اغلب از طلا و سنگ لاجورد، به خاندان‌های سلطنتی تعلق داشت.

طرح‌های پیچیده‌ی این گردنبندها نشان می‌دهد قلاده تا چه اندازه در زندگی روزمره‌ی مردم حضور داشت. برای آشنایی با قلاده‌های امروزی، مطلب انواع قلاده سگ و راهنمای انتخاب قلاده مناسب را بخوانید. برای جایگاه سگ در فرهنگ ایرانی هم مطلب سگ‌ها در ایران باستان را ببینید.